Vrouwen met een mening: vrouw en haar boek. Deel 2: Virginia Woolf

Virginia Woolf is een icoon, een naam die iedereen kent. Al heb je nog nooit van haar boeken gehoord, herken je haar niet op een foto, dan nog ken je de naam van de bekende schrijfster Virginia Woolf. Een van haar bekendste boeken is de roman 'Mrs Dalloway', waarin ze, terwijl ze James Joyces' Ulysses las, een dag beschrijft uit het leven van de vele personages die in verband staan met een diner dat Clarissa Dalloway organiseert. Woolfs leven was bewogen, onorthodox en toch erg Brits en had een tragisch einde. Hoe verhoudt deze roman zich met het leven van de schrijfster?

Het boek

Clarissa Dalloway draagt deze, in 1925 gepubliceerde, modernistische vertelling op haar schouders. Ze heeft besloten een feest te geven, iets wat voor haar meer betekenis heeft dan haar man kan begrijpen. De dag van het feest bereidt ze de laatste dingen voor, ontvangt onverwacht bezoek en denkt terug aan eerdere diners die ze heeft gegeven. Haar feest is er een van aanzien, net als zijzelf en daar lijkt ze van te genieten. De focus in het boek ligt op de genodigden: een oude bekende, haar man, haar dochter, bekenden van haar man. Allen krijgen een plek in het boek, zelfs een eigen perspectief. De perspectiefwisselingen vinden voornamelijk plaats tussen Mrs Dalloway en de veteraan Septimus, die ze in het begin van haar dag op straat voorbij ziet lopen. Septimus is een getraumatiseerde veteraan uit de Eerste Wereldoorlog en zijn perspectief lijkt de problemen van de andere personages wat weg te vagen. Waar hij probeert te overleven en zijn waanbeelden onder controle te houden, maak Mrs Dalloway zich zorgen over de kleding van haar dochter. Het plot van het boek lijkt wat in het niks te vallen, al lezend denk ik dat Woolf het ondergeschikt vond aan de veel interessantere personages die ze creëert. Het boek leest als huiswerk, want de lezer kan niet weg dommelen. Woolf laat je zelf uitzoeken wanneer er een perspectiefwisseling plaats vindt, wanneer er een sprong in de tijd wordt gemaakt of wanneer ze zonder pardon een nieuw personage introduceert. De stream of consciousness waarin de lezer wordt meegenomen vraagt aandacht. Woolf lijkt de lezer vooral te willen vertellen hoe subjectief het leven is. Hoe één gebeurtenis verdraaid en belicht wordt in de gedachte van een ander. Het gaat er uiteindelijk om wat we voelen en wat we denken, minder dan wat we doen.

De vrouw

Virginia Woolf werd op 25 januari 1882 geboren als Adeline Virginia Stephen in Londen. Ze groeide op als tweede leg van beide ouders. Haar vader was de bekende schrijver Leslie Stephen en haar moeder Julia Prinsep. Ze had een groot aantal broers en zussen, wiens onderlinge relaties ingewikkeld waren. In het zomerhuis van haar vader werden veel feestjes gehouden volgens conventie, want niet altijd een fijne invloed had op Virginia. Ze werd thuis onderwezen door haar vader, die een goede collectie aan boeken had ze die graag las. Ze was gretig op literair gebied. Ze schreef biografische stukken over haar familiegeschiedenis en startte samen met haar broers en zussen een verzonnen krant over de familie genaamd 'Hyde Park Gate News'. 

Virginia Woolfs mentale gezondheid is een veelbesproken onderwerp. Ze had gedurende haar leven dan ook meerdere inzinkingen, de eerste toen ze dertien was. Haar moeder was onverwacht overleden na het hebben van de griep. Het duurde een jaar voordat Virginia uit haar depressie raakte. De ontwikkelingen binnen het gezin had naast de dood van haar moeder een ander negatief effect op haar. Gerald, haar twaalfjaar oudere halfbroer, kleineerde haar op psychisch en seksueel gebied. Hoe dit zich precies voordeed heeft Virginia nooit helemaal uit de doeken gedaan. Toen haar vader in 1904 overleed, beleefde ze op tweeëntwintigjarige leeftijd haar tweede inzinking. Deze keer met een mogelijke suïcidale poging waarbij ze uit het raam sprong. Haar inzinkingen worden beschreven als een combinatie van stemmingswisselingen, zelfmoordneigingen, eetproblemen en waanzinnigheid. Een mogelijke moderne benaming van haar ziekte is een bipolaire stoornis.

Na de dood van haar vader verhuisde ze samen met haar volle broers en zussen naar een huis in Londen: 46 Gordon Square in Bloomsbury. Het informele literaire netwerk dat ze daar opbouwde staat bekend als The Bloomsbury Group. Ze leerde er haar toekomstige echtgenoot Leonard Woolf kennen. Hier ontwikkelde ze ook de literaire kenmerken in haar werk. The Bloomsbury Group verzette zich tegen oude Victoriaanse gewoontes en zette zich progressief op tegenover maatschappelijke kwesties zoals feminisme en tolerantie tegenover homoseksualiteit. Zelf leefde Virginia hier ook naar, ze trouwde met Leonard Woolf, maar er bestaat discussie over haar seksualiteit. Zo had ze een relatie met Violet Dickinson. In deze tijd schreef Virginia veel en raakte ze ervan overtuigd dat ze carrière zou maken als schrijver.

'I know I can write, and one of these days I mean to produce a good book.'

Virginia Woolf (1904)

In haar verdere leven bleef ze last houden van haar fragiele mentale staat. Een laag zelfbeeld zorgde ervoor dat ze haar waardigheid betwijfelde in de rollen die ze had: als schrijfster, echtgenote en zus. Tijdens de Eerste Wereldoorlog pleitte ze voor pacifisme, iets wat in Mrs Dalloway duidelijk terugkomt. In 1917 opende ze samen met haar man Hogarth Press dat later een uitgeverij met veel belangrijkste schrijvers zou worden. Dat niet alleen, Virginia had nu de macht om haar eigen boeken uit te geven en had daarmee volledige creatieve controle over haar werk. Ze ontwikkelde zich verder in haar belangen, waaronder de rol en rechten van vrouwen in de maatschappij. Hieruit ontstond haar bekende citaat waarin ze de voorwaarde noemt om als vrouw vrijheid te beleven: 'must have money and a room of their own'.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog moest Virginia vluchten. Door de Blitz (bombardementen op Londen door de Duitsers) vluchtte ze naar Sussex, waar ze veel angst ervoer. Met name omdat haar man Leonard Joods was. De eenzaamheid was een trigger voor haar mentale gesteldheid en uiteindelijk liep ze op negenenvijfitgjarige leeftijd met stenen aan haar lijf de rivier Ouse in. Ze liet een brief achter voor haar man, waarin ze stelde dat de situatie onhoudbaar was geworden en dat ze zeker wist dat ze weer gek zou worden. Ze vertelde hem dat hij weer moet gaan schrijven. 

Mrs Dalloway

Tijdens het schrijven van 'Mrs Dalloway' las Virginia Woolf het bekende en zeer gecompliceerde werk 'Ulysses' van James Joyce. De invloed van dat boek is al terug te zien bij een belangrijk kenmerk: beide boeken spelen zich af gedurende één dag. Haar leven in Londen en haar leven binnen The Bloomsbury Group zitten ook verweven in het boek, waar het een typische modernistisch roman is: de stream of consciousness, het uitgangspunt van het individu, waarbij we mee worden genomen in de gedachten, en het perspectief van verschillende personages.

Het pacifisme richting de oorlog is prachtige uitgewerkt in de verhaallijn van Septimus, de getraumatiseerde veteraan die uiteindelijk zijn eigen leven neemt. Hij lijkt een spreekbuis voor haar opvattingen. Mrs Dalloway zelf is geen personage waar een lezer gelijk sympathie voor voelt (ondersteunt door de gouvernante die felle kritiek uit in haar gedachtestroom), dit voelt als kritiek op de Victoriaanse rol die vrouwen aannamen. De rol van feestjes geven en het huishouden aansturen. Waar Mrs Dalloway wel even buiten het conservatie boekje stapt, is in haar relatie met haar oude vriendin Sally Seton, voor wie ze warme gevoelens koestert. Echter is de manier waarop Woolf Septimus zijn trauma omschrijft voor mij het meest vooruitstrevend in deze roman. Ze bespreekt de tekortkomingen van artsen en schijnt licht op de praktische gevolgen van shellshock. Iets wat, lijkt mij, bijzonder was zo vlak na het eind van de oorlog. De erkenning die ze geeft aan zijn mentaal lijden moet erg persoonlijk voor haar zijn geweest. Al met al kan gesteld worden dat Virginia Woolf terug te vinden is in haar eigen boek, maar het boek ook vooral een voorbeeld is van haar literaire overtuigingen.


Virginia Woolf en de schrijver Lytton Strachey in Garsington Manor in 1923.
Virginia Woolf en de schrijver Lytton Strachey in Garsington Manor in 1923.


The tattooist of Auschwitz verscheen in 2018. Dat boek vertelt het verhaal van Lale Sokolov, een joodse man die tijdens de Tweede Wereldoorlog gevangen zat in Auschwitz-Birkenau. Dit boek was de eerste recensie die ik schreef voor Willekeurige Korte Verhalen (lees de recensie hier). Het boek kreeg ik cadeau en zorgde ervoor dat ik weer ging lezen....

De boekbinder

11-10-2019

De titel en kaft van dit boek gaven, toen ik dit boek in de boekhandel in Arnhem kocht, een duidelijke indruk. Dit zou een fantasierijk verhaal zijn, met waarschijnlijk nog meer fantasierijke verhalen daar binnenin. Nu ben ik altijd wat sceptisch over het genre fantasy. Ik ben dol op Harry Potter en sprookjes, maar zodra er elfen en vampieren om...