Vrouwen met een mening: vrouw en haar boek. Deel 3: Connie Palmen

'De vriendschap' kwam op een ongelukkig moment uit. Als ware haar leven zelf een roman, stierf Palmen haar geliefde Ischa Meijer twee weken voordat haar tweede boek uitkwam. Ze waren kort maar intens samen. Later zal ze over hem een boek schrijven: I.M. Nu publiceerde ze 'De vriendschap', een boek dat veel materiaal bevatte dat eigenlijk was bedoeld voor haar succesvol debuut 'De wetten', maar dat het boek naar eigen zeggen te ingewikkeld had gemaakt.

'De vriendschap' gaat over de relatie tussen het hoofdpersonage Kit en haar vriendin Ara. Kit is een intelligente, populaire en wat krengerig jong meisje dat opgroeit in het rustige Limburg. Op school willen alle meisjes vriendinnen met haar zijn, maar zij wil maar met één iemand echt vriendinnen zijn: de oudere en wat lompe Ara. Een vriendschap vormt waarbij wantrouwen en afhankelijkheid centraal staat. De meeste uren van de dag worden samen beleefd, waarbij Kit alles doet wat Ara van haar vraagt en Ara Kit niet vertrouwt. Op subtiele wijze toont Palmen de kwetsbaarheid van een aan de buitenkant gelukkig meisje. Het extreme verdriet wanneer ze iets moet loslaten, de mentale zorg die ze voor haar moeder draagt, het lijkt de terugkijkende blik van een volwassen vrouw die haar jeugdtrauma's heeft begrepen. Intrinsieke monologen, die ver buiten de intellectuele capaciteit liggen van de leeftijd waarop Kit ze overdenkt, gaan diep in op haar bestaan. Waar trauma's zijn, zijn vervelende gewoontes. Zo ook bij Kit. Ze lijkt de grond onder haar voeten te missen. Ze houdt vast aan haar vriendschap met Ara, ook als ze Ara helemaal niet leuk vindt. Tijdens haar studerend leven sluit ze zich op, focust zich volledig op haar studie en op zichzelf. En op Ara, altijd op Ara. Het boek sluit af met een lange brief die Kit schrijft aan haar vriendin over haar scriptie. Hiermee herkennen we Palmen in haar doen en laten: filosoferen en uitpluizen. Kit heeft een onderzoek gedaan naar iets wat haarzelf en haar vriendin achtervolgt: verslaving. Drank en eten. Iets van buiten naar binnen willen halen. Eten is voor het lichaam en drank is voor de geest. Een zeer interessant essay aan het einde van een roman, dat toch filosofischer blijkt dan de eerste indruk wekt.

Waar vinden we de schrijfster terug in dit boek? Connie Palmen (1955) groeide op in een katholiek gezin met drie broers in Sint Odiliënberg in Limburg. Als kind was ze gefascineerd door het religieuze leven en overwoog ze om zuster te worden. Op school verveelde ze zich en haalde ze lage cijfers. Een gevolg van verveling en een hoog IQ. Na de mavo werkte ze zich omhoog en kwam uiteindelijk terecht op de universiteit van Amsterdam waar ze Nederlands studeerde. Ze slaagde cum laude en begon aan een nieuwe studie: filosofie. Na die studie schreef ze 'De Wetten' (1991). Een filosofische uiteenzetting en een debuut dat lovend werd ontvangen.

Het eerste deel van het boek 'De vriendschap' beschrijft de jeugd van het hoofdpersonage en die lijkt vrijwel identiek aan die van Palmen. Naast overeenkomende details als woonplaats, studiekeuzen en een gelovige vader is er iets belangrijkers in dit boek. Het gevecht van Kat dat ook het gevecht lijkt te zijn van Palmen zelf: de balans van afhankelijkheid en verslaving. In het Vlaamse programma 'Wanderlust' maakt ze samen met een jonge presentatrice een wandeling door Amsterdam en drinken ze in haar woning. Ze vertelt over haar relaties en hoe die voor haar werken. Als ze bij iemand is, wil ze helemaal bij diegene zijn. Altijd, elke dag. Ischa Meijer, de geliefde die voor de uitgave van 'De vriendschap' stierf, belde haar elke vijftien minuten. Daarom is ze nu alleen. Dan kan ze werken. Het liefst is ze het grootste deel van de dag alleen. Niet veel anders dan Kit, die zich opsluit in haar studentenkamer en constant de behoefte heeft in de buurt te zijn van Ara. Palmen vertelt in het programma niet over haar alcoholverslaving, in 2013 vertelde ze hier wel over en liet ze zich opnemen in een afkickkliniek. Waar ze nog wel over praten is God. Die lijkt in Palmen haar hart te leven, maar meer symbolisch dan praktisch.

Zelf noemde Palmen 'De vriendschap' niet autobiografisch, maar autobiofictie. Na de dood van Ischa Meijer wilde ze geen interviews doen over haar boek. Toch sprak ze in die tijd met een Volkskrant journalist. Ze dronken in een café waar ze altijd met Meijer kwam. Het interview gaat meer over hem, dan over haar boek. Nu haar oeuvre een stuk groter is dan twee boeken, weten we dat ze niet schroomt voor autobiografische gebeurtenissen in fictie. Ze heeft daar felle kritieken op gekregen. Ze zou tragische gebeurtenissen hebben gebruikt om de lezer te laten smullen. Een goedkope truc. Ze schreef een boek over haar eerste geliefde 'I.M.' (1998) en later over haar man Hans van Mierlo in 'Logboek van een onbarmhartig jaar' (2011). In latere interviews vertelt Palmen dat niks zo heftig is als het eerste jaar van rouw. Druk zou ze zich niet gemaakt hebben in 1995 toen haar tweede boek uitkwam en men vroeg hoe autobiografisch het was. Ze ontkende. Maar in 'De vriendschap' zit zeer veel Connie Palmen. Wellicht meer in geest dan in praktijk. Daar komt het in het boek ook op neer: het intrinsieke, de reactie op de geest van alles wat er om iemand heen gebeurt. Die verbanden leggen, dat is wat Palmen doet, dat is wie ze is. Ze is een filosofe, een intellectueel, een unieke verschijning op het Nederlandse toneel van vrouwelijke auteurs. Haar invloed op die groep van nu is onmiskenbaar. Haar boek 'De vriendschap' zet een goede toon, maar is geloof ik niet het beste voorbeeld van haar werk. Haar oeuvre is nog gaande en daarmee zijn wij wachtende.

Wanderlust

Kijk hier de aflevering met Connie Palmen.


The tattooist of Auschwitz verscheen in 2018. Dat boek vertelt het verhaal van Lale Sokolov, een joodse man die tijdens de Tweede Wereldoorlog gevangen zat in Auschwitz-Birkenau. Dit boek was de eerste recensie die ik schreef voor Willekeurige Korte Verhalen (lees de recensie hier). Het boek kreeg ik cadeau en zorgde ervoor dat ik weer ging lezen....

De boekbinder

11-10-2019

De titel en kaft van dit boek gaven, toen ik dit boek in de boekhandel in Arnhem kocht, een duidelijke indruk. Dit zou een fantasierijk verhaal zijn, met waarschijnlijk nog meer fantasierijke verhalen daar binnenin. Nu ben ik altijd wat sceptisch over het genre fantasy. Ik ben dol op Harry Potter en sprookjes, maar zodra er elfen en vampieren om...